Redt het milieu!

Het straatarme Zimbabwe kampt met een veelvoud aan milieuproblemen, waarvan bos- en veldbranden, illegale houtkap, watervervuiling en illegale mijnactiviteiten de meest ingrijpende zijn. In 2006 is daarom de Environmental Management Agency (EMA) in het leven geroepen. Mission statement: To promote sustainable management of natural resources and protection of the environment with stakeholder participation. Het jaarverslag van de EMA over 2009 - dat van 2010 is nog in de maak - staat vol kleurige diagrammen en grafieken, de problematiek is helder in kaart gebracht. Helaas doet de lege staatskas zich gevoelen (budgetary constraints continue to affect the smooth operations of the Agency’s departments) en ook met de wetshandhaving wil het niet echt vlotten (the penalties levied against environmental crime perpetrators are light and therefor have minimal deterrent effect). De departementen zijn structureel onderbemand.

Met zulke uitgangspunten kun je niet anders dan bewondering hebben voor hetgeen in de marges tot stand wordt gebracht. Zo valt te lezen dat de plattelandsbevolking onderricht krijgt in het voorkomen en bestrijden van branden. Door het hele land wordt het equivalent van een vrijwillige brandweer opgezet. Stamhoofden en andere gezagsdragers krijgen de taak om op naleving van regels toe te zien en het belang ervan uit te dragen. Voor scholen zijn speciale onderwijsprogramma’s opgezet, kinderen werken samen in milieubeschermingsclubs. Regelmatig vinden grote zwerfvuilopruimacties plaats, al dan niet in samenwerking met buurlanden. Hergebruik van afval wordt aangemoedigd. Ook dit jaar heeft de EMA een stand op hét evenement voor jong en oud, de Agricultural Show in Harare, de plaats bij uitstek om een groot publiek te bereiken. Te midden van een slenterende en snoepende massa, die zichtbaar geniet van het dagje uit, word ik als geïnteresseerde buitenlander onthaald op een speciale rondleiding.

Eerst wordt een grote, verlegen man opgetrommeld om mij iets over veldbranden te vertellen. Hij richt zijn verhaal voornamelijk tot de landkaarten aan de muur, waarop met rood de brandhaarden zijn aangegeven. Alleen al in 2009 ging een oppervlakte van ruim 950.000 hectare grond in rook op, inclusief huizen, cultuurgewassen, ontelbare dieren en 10 mensenlevens. Meestal wordt de brand door mensen veroorzaakt en brengt ook nog eens ernstige luchtvervuiling met zich mee. Met z’n zachte stem komt de man nauwelijks boven een blèrende televisie uit, waarop propagandafilmpjes met zingende bomen worden vertoond. Ik kan ‘m amper verstaan en focus maar op de kaarten, tot een dame het geluid zachter zet. Dan is hij juist klaar met zijn treurig stemmende verhaal. De brandweer functioneert duidelijk nog niet optimaal.

De waterdeskundige van het waterlaboratorium, mijn volgende station, durft mij nauwelijks aan te kijken. We hebben watermetingspunten in het hele land, begint hij, toch met enige trots, te vertellen. Wat meten jullie dan precies, vraag ik. De mate van vervuiling, is het antwoord. Ja, dring ik aan, maar wat voor soort vervuiling dan? Hier valt hij stil. We hebben een fysiologisch lab en een biologisch lab, volgt er na enige tijd. Kijk, zo wordt het water geschud om de verschillende componenten te scheiden. Op een tafel staat een laboratoriumopstelling mooi te wezen. Wist je dat er ook biologische methoden van waterzuivering bestaan?, vraag ik hem. Wederom stilte. Ik begin te begrijpen dat vragen buiten het kader van de presentatie onbeantwoord blijven, want op zelf nadenken is niemand hier getraind.

Op naar de volgende afdeling. De dames van de recycling-afdeling brengen een positieve noot. Zij staan bij een indrukwekkende uitstalling van wat je zoal van afval kunt maken. Petjes, speelgoedbeesten, autootjes van blik, zelfs boenwas gewonnen uit plastic lachen mij toe. De dames gaan het land in en leren mensen hoe ze afval kunnen recyclen. Zo komt er minder in het milieu terecht en kan er ook nog een centje mee worden verdiend. Het is belangrijk werk en ze hebben er zelf duidelijk plezier in. Nu nog de afnemers vinden en een nieuwe markt kan worden aangeboord.

Tot slot kom ik onder begeleiding van een assertieve dame bij een maquette gemaakt van papier-maché en slechte verf. Links is de ideaaltypische situatie uitgebeeld, rechts de harde realiteit. Hier wordt illegaal gemijnd, het water vervuilt, de grond verarmt. Hier is het land mooi groen en vruchtbaar. Ik zie niets, behalve het schaalmodel dat door kleuters gemaakt had kunnen zijn, maar het verhaal is duidelijk. Het zijn de armen die illegaal mineralen en goud opdelven, gedwongen door de barre economische situatie in het land. De milieugevolgen daarvan zijn van ondergeschikt belang aan het vullen van de buikjes. Middelen om verantwoord te werk te gaan hebben zij niet. Hoe breng je aan zo’n doelgroep kennis over, vraag ik haar. Gaan jullie met een boodschap het veld in? Jazeker, zegt zij. En wat gebeurt er dan?, wil ik weten. Dan rennen die mensen hard weg. Ja, want ze weten donders goed dat ze een boete krijgen. Tot zover het milieubewustzijnsbevorderingsprogram..