Nelson in State
Nationale rouw om Nelson Mandela. Passed on, zegt men. Wat de burger moed geeft. En nu het
officieel is is er opluchting, want wat hééft het lang geduurd. Eindelijk kan er afscheid worden
genomen. Eindelijk komt er ruimte voor iets nieuws. De eerste kritische noten, het loslaten van
ingesleten beelden. De angst dat het land gewelddadig uiteen zal vallen steekt de kop weer op
bij bepaalde blanken. Men hamstert heimelijk blikkieskos.
Het verdriet is daarbij breed gedragen groot en oprecht. Op straat een sfeer van plechtigheid.
Verwerking in stilte of met zang, dans, rituelen en eerbetoon. En kleur, buiten het zwart het
geelgroen van het ANC, van gewaden en bloemen en paraplu's en atrributen. Van alle Zuid-
Afrikanen. In de gedeelde smart is de regenboognatie eindelijk eens duidelijk zichtbaar.
Buiten bij de Parlementsgebouwen staat een katafalk opgesteld in een grote, grijze kubus. Er
schuifelen mensen in de steeds feller brandende zon op weg naar die kubus. Ze komen te voet of
met bussen, grote bussen vol. Sommigen zijn om drie uur opgestaan, sommigen hebben vrij
genomen, ze komen van heinde en ver. Ze wachten geduldig tot ze de trappen kunnen bestijgen
die naar de baar voeren. Ze brengen een laatste groet en betuigen eer aan de leider, de vader,
het idool.
In die officiële rouwperiode waarin het Nelson voor en na is ga ik met Leah naar Brooklyn
Nouveau cinema om A long walk to freedom te zien. De film over Tata is net uit in Zuid-Afrika,
wat een timing, en focust op de man achter het idool. De mall is in Kerstsfeer - met Nelson - en
het regent die dag dat het giet. Op televisie wordt de Nelson Mandela Memorial Service live
uitgezonden. De toespraken zijn lang en het regent daar in Soweto nog harder dan bij ons.
We weten niets van de doventolk en het joelende publiek. We eten een hamburger bij de Wimpy
en haasten om op tijd te zijn. Ik ben benieuwd of Leah in de stoel past -net- . Het reclameblok
duurt bijna een half uur. Leah wordt boos. Ze had rustig kunnen eten in plaats van snel. Ze had
niet gevraagd om al deze onzin. Ze kwam om Nelson te zien. Ik heb er weinig tegen in te
brengen.
We zijn halverwege de film. Ik had niet moeten meegaan, zegt ze in mijn oor. Ik kan wel
schreeuwen. Doe dat dan, fluister ik. Er zit een handvol dames in de zaal. Ze huilt al de hele
tijd. Haar emoties doorgolven mij. Gelukkig heb ik tissues bij me. Ze hoest in plaats van
schreeuwen. Een droge hoest van ingehouden woede, achter de revers. Ik zit en omklem haar
grote arm met fijne hand tijdens de film-rit met features.
Oef, wat maken deze beelden los. Authentieke beelden zelfs op ware wijze gemonteerd. De
zware inzet van violen mist zijn uitwerking zeker niet. Nee. Ze schudt het hoofd. We zitten de
hele film uit. We huilen, huilen om Nelson en het onrecht volkeren aangedaan. Na afloop zijn we
kapot. Thee? vraag ik. Graag. Er is ook echt wel wat op aan te merken op die film. De kritiek
volgt na de eerste, diepe schok. Nelson rokkenjager, no way. Twee vrouwen maar. Dat was hen
verteld. En dan nu ineens veel meer? Nee. Die beelden ervan. Nee, nee. Ze kan er niet over
praten. Beschaamd kijkt ze weg.
En dan hoe Winnie Mandela wordt neergezet. Naast Nelson de heilige ontpopt zij zich tot
gewelddadige helleveeg. Omdat ze blijft strijden. Omdat ze niet lief is. Nu wordt Leah fel.
Winnie is een hele dappere vrouw! Je zag toch hoe ze is mishandeld, misbruikt en vernederd in
die gevangenis! Natuurlijk heeft ze gevochten als een leeuwin! Natuurlijk haat ze de blanken! Die
haar man hebben afgevoerd en opgesloten! Die vrouw heeft zevenentwintig jaar alleen de
verantwoordelijkheid voor de familie gedragen!
Winnie heeft in Leah een ferme pleitbezorger. Winnie is een rolmodel voor zwarte Zuid-
Afrikaanse vrouwen. Al die vrouwen die het alleen moeten rooien. Die misbruikt en mishandeld
en vernederd worden. Het is volkomen begrijpelijk. En toch moet ik het vragen. Stompie Seipei.
Stompie was een spion! Voor de blanken! Leah komt nu echt op stoom. Hij vertelde alle
geheimen door. Hij bracht anderen in gevaar. Hij had het verdiend. De jurist in mij vertaalt dit
naar de abstracties rechtspraak en eigenrichting, hoewel die laatste ook lekenrechtspraak zou
kunnen zijn, of volksgericht, welk woord etymologisch gezien ook op rechtspraak duidt.
Was het bewezen dat hij een informant was of werd hij zwartgemaakt?
Het was nog maar een jongetje, maar wel vol verzet. Nee, Stompie moest dood, dat staat voor
Leah buiten kijf. Ik laat de rechtvaardigheidsvraag verder buiten beschouwing. Het perspectief is
duidelijk en ik heb vooral moeite met de aard van de gewelddadigheid. Hoe eenvoudig wreedheid
is. En wij, moeiteloos de meest extreme gewelddadigheden consumerend bij wijze van vermaak,
maar denken dat het geweldstaboe in onze maatschappij sterk is.
Leah onderbreekt de overpeinzing. Dat Nelson Winnie uiteindelijk in de steek laat, dat is dus de
echte schande. Dat heeft ze niet verdiend. En dan zitten ze nu met die Graça. Een
Mozambikaanse. Tsk, wat heeft die Graça nu helemaal gedaan en meegemaakt. Twee
staatslieden aan de haak weten te slaan. En nu zeker lekker hier mee komen snoepen van de
boter.
Nou Leah, Graça heeft ook haar eigen punten verdiend, werp ik tegen. En niet als vrouw van. Ze
is minister geweest. Ze heeft voor de VN gewerkt. Ze is een voorvechter van vrouwen- en
kinderrechten. Leah is niet onder de indruk. Die vrouw kan niet eens in de schaduw staan van
Winnie. De buit komt Winnie toe, die heeft het verdiend, die heeft de klappen opgevangen.
Terecht dat Winnie ook bij de baar en het graf stond.
Met het verstrijken van de officiële rouwperiode zijn twee koeien en vier schapen ritueel geslacht
en de twee weduwen mogen het zwart afleggen. Beide vrouwen worden in de clan van Nelson
Mandela als gelijken geëerd. Hun beider taak als elder is om zijn goede werk voort te zetten, uit
te dragen en een steunpilaar voor het land te zijn. Intussen is het gevecht om de nalatenschap
begonnen. De publieke opinie heeft alvast partij gekozen.
